Skip to content

Margriet Brandsma

JEROEN OLTHOF

Op ’t eerste gezicht lijkt ’t misschien heel logisch dat ik deze expositie van Jeroen Olthof open. De expositie gaat over Duitsland, over Berlijn met name, en ik bericht al ruim acht jaar voor het NOS-Journaal over dat land, vanuit die stad, Berlijn. Eén en één is twee.

Mij verbaast het wel dat ik hier sta. Misschien nog wel het meest dat ik ‘t haast spontaan heb aangeboden. Terwijl ik bijna altijd ‘nee’ zeg tegen dit soort uitnodigingen, en terwijl ik, nu komt ‘t: Jeroen nauwelijks ken. We hebben elkaar welgeteld twee keer gezien en gesproken. Maar soms heb je dat met mensen, dat ’t onmiddellijk klikt. Dat heb ik met Jeroen en al helemaal nadat ik zijn werk had gezien.

Op deze expositie ziet u een aantal werken uit het laatste project van Jeroen: “Schatten der Vernunft”, de schaduwkant van het verstand, van de rede. Het is werk dat hij maakte in en over Berlijn, het centrum van het nazi-tijdperk en hét symbool van de Koude Oorlog. Berlijn werd door de Muur in tweeën gedeeld, tot op de dag van vandaag zie je, van beide episodes uit de geschiedenis, nog de littekens in Berlijn.

De Tweede Wereldoorlog zie je terug in de vorm van kogelgaten in muren van huizen, openbare gebouwen, informatiebordjes. Jeroen verwerkt het in de vorm van kunstwerken die hij ‘Neue Augen’ heeft genoemd. Het enorme Holocaustmonument in Berlijn ter nagedachtenis aan de vermoorde joden in Europa verbeeldt Jeroen in het prachtige werk Mahnmal Berlin. Dat monument, groter dan een voetbalveld, bestaat uit bijna 3000 stelen van verschillende grootte, geplaatst op een golvende ondergrond. Het is voor mij misschien wel hét symbool van de manier waarop Duitsland met z’n zwarte geschiedenis omgaat: open, berouwvol.

Het monument ligt tussen Brandenburger Tor en Potsdamer Platz, twee lokaties die toeristen altijd aandoen. Ze kunnen dus niet om het monument heen. Typerend voor de Duitse geschiedenis is ook de tot stand koming van het monument. Kort voordat het open gesteld zou worden voor het publiek, werden de stelen bewerkt met een anti-grafiti-laag. Die bleek geleverd te zijn door een firma genaamd Degusa, een dochter van dat bedrijf produceerde tijdens de Tweede Wereldoorlog het gas waarmee joden in concentratiekampen werden vergast. Toen dat bekend werd, is zelfs overwogen het monument weer af te breken – dat het zover niet gekomen is, is onder meer te danken aan de joodse gemeenschap in Berlijn, die de discussie overbodig vond. Bijvoorbeeld omdat dan ook bijvoorbeeld Deutsche Bahn in de ban gedaan zou moeten worden, tenslotte vervoerde die de mensen naar de concentratiekampen.

Ik vertel dit om duidelijk te maken hoe rijk Berlijn is aan geschiedenis, wat voor inspiratiebron de stad is voor een kunstenaar die zich voor die geschiedenis interesseert – zoals Jeroen Olthof.

Neem ook de Muur. De gevolgen die het voor een stad heeft als die 40 jaar lang door een Muur in tweeën wordt gedeeld, zijn goed zichtbaar in Berlijn. Natuurlijk in de vorm van een paar brokken Muur die nog als monument overeind staan, maar ook in de vorm van stukjes Todesstreifen, het niemandsland waar de DDR-grenswachten patrouilleerden en waar ze ook zonder pardon op mensen schoten die uit de DDR probeerden te vluchten, niet voor niets heet ’t Todesstreifen – die Streife in het werk van Jeroen.

Hij verbeeldt de twee Duitse dictaturen uit de vorige eeuw, die van de nazi’s en die van de DDR, op een manier die tot nadenken stemt. Om bij die Muur te blijven: die deelde niet alleen een stad doormidden, het was ook de grens tussen twee politieke systemen: democratie en dictatuur. Wat voor gevolgen heeft dat voor een stad? Als de ene helft van de bevolking is opgegroeid in een democratie, de andere in een dictatuur? Ik woon nu lang genoeg in de stad om meteen te weten of ik met een Ossie of een Wessi te maken heb. Het is een thema dat me al jaren bezighoudt, ik zie het bij Jeroen terug in de werken die hij Durchbruch I en II heeft genoemd.

Het is Jeroen in Berlijn vergaan zoals ’t veel mensen vergaat: de stad laat je niet onberoerd. Berlijn fascineert, overdondert, het is een rauwe stad, lelijk vaak – bij de wederopbouw heeft ethiek niet altijd een belangrijke rol gespeeld, om ’t maar ’s voorzichtig uit te drukken. Natuurlijk is er schoonheid: voor de één is dat het slot Charlottenburg, voor de ander het vele groen in de stad, voor een derde het enorme culturele aanbod. Maar wat Berlijn van andere metropolen onderscheidt, dat is en blijft de tastbare geschiedenis.

Die zie je bij Jeroen op een manier die ik, het hoeft geen betoog verder, prachtig vind. Het consequente blauw, de manier waarop hij zoveel zegt met één kleur en vooral: de manier waarop hij schoonheid met inhoud combineert.

Ik wil hem feliciteren met dit prachtige project en ik wil u er nog op wijzen dat ‘Schatten der Vernunft’ ook in boekvorm te bekijken is, voor nu wens ik u veel plezier bij het bekijken van deze expositie.

Margriet Brandsma

Impressum datenschutzerklarung